Файлын төрөл: Word (.docx)
Хуудасны тоо: 65 орчим хуудас
Үгийн тоо: ойролцоогоор 15,100 үг
Судалгааны чиглэл: Эдийн засаг, нефтийн үнэ, инфляци, валютын ханш, импортын хамаарал, IS-LM-BP загвар, VAR загвар, бодлогын шинжилгээ, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн ТЭЗҮ
АГУУЛГА – Нефтийн үнийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө ба импортын хамаарлыг бууруулах бодлогын шинжилгээ
Энэхүү судалгааны ажил нь дэлхийн нефтийн үнийн өөрчлөлт Монгол Улсын эдийн засагт, ялангуяа инфляц, валютын ханш, импортын өртөг, эдийн засгийн өсөлт болон макро эдийн засгийн тогтвортой байдалд хэрхэн нөлөөлж буйг онолын болон эмпирик аргаар тодорхойлох зорилготой. Судалгаанд нефтийн үнийн шокын дамжих механизмыг нээлттэй эдийн засгийн IS-LM-BP загварын хүрээнд тайлбарлаж, цаашлаад Brent нефтийн үнэ, USD/MNT ханш, хэрэглээний үнийн индексийн хоорондын динамик хамаарлыг VAR загвар, Granger causality, impulse response function болон variance decomposition-ийн аргаар шинжилсэн болно.
Гол зорилго
Энэхүү дипломын ажлын гол зорилго нь дэлхийн нефтийн үнийн хэлбэлзэл Монгол Улсын макро эдийн засагт хэрхэн дамжин нөлөөлж байгааг онол, статистик болон эконометрикийн аргаар үнэлэхийн зэрэгцээ нефтийн бүтээгдэхүүний импортын өндөр хамаарлыг бууруулах бодлогын хувилбаруудыг эдийн засгийн үндэслэлтэйгээр харьцуулан шинжлэхэд оршино.
Судалгааны хүрээнд Монгол Улсын нефтийн бүтээгдэхүүний импортын бүтэц, түүхий газрын тосны олборлолт ба экспортын зөрчил, шатахууны үнэ, инфляц, валютын ханш, эдийн засгийн өсөлтийн уялдаа холбоог авч үзсэн. Мөн газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах, импортын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, стратегийн нөөц бүрдүүлэх, эрэлтийн талын менежментийг сайжруулах зэрэг бодлогын хувилбаруудыг харьцуулан үнэлсэн.
Судалгааны үр дүн
Судалгааны онолын хэсгээс харахад нефтийн үнийн шок нь импортын хамааралтай жижиг нээлттэй эдийн засагт импортын өртөг, төлбөрийн тэнцэл, валютын ханш, инфляц болон эдийн засгийн өсөлтөд зэрэг нөлөөлөх боломжтой макро эдийн засгийн шок болох нь тогтоогдсон. IS-LM-BP загварын хүрээнд нефтийн үнэ өсөх үед импортын төлбөр нэмэгдэж, цэвэр экспорт буурах, валютын эрэлт өсөх, инфляцын дарамт нэмэгдэх, улмаар IS, LM, BP муруйнуудад сөрөг шилжилт үүсэх боломжтой гэж тайлбарласан.
Монгол Улсын нөхцөл байдлын шинжилгээгээр нефтийн бүтээгдэхүүний импорт өндөр хэвээр байгаа бөгөөд импортын бүтцэд дизель түлш давамгай байр суурь эзэлж байгаа нь уул уурхай, тээвэр, барилга, хөдөө аж ахуй зэрэг салбарууд нефтийн үнийн өөрчлөлтөд өндөр мэдрэмтгий болохыг харуулж байна. Мөн Монгол Улс түүхий газрын тос олборлодог боловч боловсруулсан нефтийн бүтээгдэхүүнээ импортоор авдаг бүтэцтэй байгаа нь нэмүү өртөг гадагш алдагдах, дотоодын шатахууны зах зээл гадаад үнийн шокод өртөмтгий хэвээр байх үндсэн шалтгаан болж байна.
VAR загварын шинжилгээгээр
VAR загварын үр дүнгээс харахад Brent төрлийн нефтийн үнийн өөрчлөлт нь Монгол Улсын хэрэглээний үнийн индексэд богино хугацаанд эерэг, статистикийн ач холбогдолтой нөлөө үзүүлж байна. Энэ нь дэлхийн нефтийн үнийн өсөлт импортын шатахууны өртөг, тээвэр ложистикийн зардал, үйлдвэрлэлийн зардлаар дамжин инфляцад дарамт үүсгэдэг гэсэн онолын таамаглалтай нийцэж байна.
Granger causality шинжилгээгээр Brent нефтийн үнийн өмнөх үеийн өөрчлөлт нь CPI буюу инфляцын өөрчлөлтийг тайлбарлах чадвартай болох нь тогтоогдсон. Харин нефтийн үнийн шокын валютын ханшид үзүүлэх шууд нөлөө хүчтэй батлагдаагүй боловч инфляц болон ханшийн хооронд тодорхой динамик холбоо ажиглагдсан. Impulse response шинжилгээгээр Brent-ийн эерэг шокын дараа CPI богино хугацаанд өсөх хариу үзүүлж, дараа нь аажмаар саарах хандлагатай байна.
Үүнээс үзэхэд Монгол Улсад нефтийн үнийн шокын хамгийн тод дамжих суваг нь валютын ханшаас илүүтэйгээр зардлын инфляцын суваг болох нь судалгаагаар тогтоогдсон.
Бодлогын шинжилгээгээр
Нефтийн импортын хамаарлыг бууруулах бодлогын дөрвөн үндсэн хувилбарыг авч үзсэн. Үүнд:


газрын тос боловсруулах үйлдвэр байгуулах,


импортын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх,


стратегийн нөөц бүрдүүлэх,


эрэлтийн талын менежментийг сайжруулах бодлого багтсан.


Эдгээрээс газрын тос боловсруулах үйлдвэр нь импортын бүтцийн хамаарлыг бууруулах хамгийн өндөр чадавхтай, дунд хугацааны гол бодлого гэж үнэлэгдсэн. ТЭЗҮ-ийн дагуу төслийн IRR 14.06 хувь, хөрөнгө оруулалтын нөхөх хугацаа 8 жил, санхүүгийн үзүүлэлтүүд эерэг байгаа нь уг төслийг эдийн засгийн хувьд боломжтой гэж үзэх үндэслэл болж байна. Гэвч уг төсөл нь өндөр хөрөнгө оруулалт, урт хугацааны хэрэгжилт, түүхий тосны тогтвортой нийлүүлэлт, ашиглалтын түвшин, институцийн чадавхаас ихээхэн хамаарах тул дангаар нь эцсийн шийдэл гэж үзэх боломжгүй.
Онцлох дүгнэлт
Шинжилгээний үр дүнгээс харахад Монгол Улсын нефтийн импортын хамаарал нь зөвхөн шатахууны нийлүүлэлтийн асуудал бус, харин инфляц, валютын ханш, төлбөрийн тэнцэл, үйлдвэрлэлийн зардал, эдийн засгийн өсөлт болон макро эдийн засгийн тогтвортой байдалтай шууд холбоотой бүтцийн эмзэг асуудал юм.
Нефтийн үнийн өсөлт нь Монгол Улсад богино хугацаанд инфляцын дарамт үүсгэж, ялангуяа дизель түлш давамгайлсан импортын бүтэц нь уул уурхай, тээвэр, барилга, хөдөө аж ахуйн салбарын зардлыг нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй байна. VAR загварын үр дүнгээр нефтийн үнийн шок CPI-д эерэг нөлөө үзүүлдэг нь батлагдсан бөгөөд инфляцын инерци өндөр байгаа нь шокын нөлөө дараагийн саруудад үргэлжлэх боломжтойг харуулж байна.
Иймээс Монгол Улсын хувьд нефтийн импортын хамаарлыг бууруулах хамгийн оновчтой бодлого нь нэг арга хэмжээнд тулгуурласан шийдэл бус, харин стратегийн нөөц + импортын эх үүсвэрийн төрөлжилт + газрын тос боловсруулах үйлдвэр + эрэлтийн талын менежмент гэсэн үе шаттай, харилцан нөхөх бодлогын багц байх шаардлагатай.
Богино хугацаанд стратегийн нөөц бүрдүүлж, импортын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх замаар нийлүүлэлтийн эрсдэлийг бууруулах; дунд хугацаанд газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн төслийг хэрэгжүүлж, импорт орлох үйлдвэрлэлийн суурийг бүрдүүлэх; урт хугацаанд түлшний хэрэглээний бүтцийг өөрчилж, эрэлтийн талын менежментийг сайжруулах нь Монгол Улсын макро эдийн засгийн тогтвортой байдал, эрчим хүчний аюулгүй байдал, импортын эмзэг байдлыг бууруулахад чухал ач холбогдолтой гэж дүгнэж байна.
Энэхүү дипломын ажил нь нефтийн үнийн гадаад шок Монгол Улсын эдийн засагт хэрхэн дамжин нөлөөлдөг, импортын хамаарал ямар макро эрсдэл үүсгэдэг, түүнийг бууруулахад ямар бодлогын хосолсон арга хэмжээ шаардлагатайг онол, эмпирик шинжилгээ болон бодлогын үнэлгээний түвшинд тодорхойлсон судалгааны ач холбогдол бүхий бүтээл болсон болно.